AKTUALNOŚCI



IDŹ DO:


2020 2019 2018 2017 2016 2015 2014 2013 2012 2011

Zaduszki dla Sułkowskich


9 listopada 2020 r.

Podczas tegorocznego wydarzenia miała odbyć się prelekcja „Sułkowscy w służbie Napoleona. Jan Nepomucen Sułkowski – V książę bielski” przygotowana przez prof. Dariusza Nawrota i dr. Grzegorza Madeja. Niestety, ze względu na obostrzenia epidemiologiczne, wydarzenie zostało odwołane. W zamian proponujemy krótką lekturę.

188 LAT TEMU – 9 listopada 1832 r. – w kazamatach habsburskiej twierdzy w Theresienstadt (dzisiaj Terezin) zmarł z wycieńczenia w wyniku gruźlicy, austriacki więzień Jan Nepomucen Sułkowski (ur. 1777), niegdysiejszy V książę bielski. Mimo zapisu w metryce zgonu szybko pojawiły się pogłoski o jego otruciu, dlatego też faktyczny powód śmierci pozostaje po dziś owiany tajemnicą.

Czymże zasłużył sobie na taki koniec?

Można śmiało stwierdzić, że był człowiekiem butnym, porywczym i zuchwałym, a jego oponenci zarzucali mu awanturnictwo, o jego losie zadecydowały osobiste wybory życiowe i polityczne oraz splot historycznych i rodzinnych wydarzeń.

Urodził się po pierwszym rozbiorze Rzeczypospolitej, jako pierworodny syn Franciszka i Judyty Sułkowskich (przed zawarciem związku mieli jeszcze syna Aleksandra Józefa i córkę Juliannę). Wychowywał się na literaturze opiewającej bohaterów narodowych. Służbę w armii polskiej rozpoczął jako dziesięciolatek u boku ojca (wówczas już IV księcia bielskiego), szefa regimentu łanowego, niegdysiejszego konfederata barskiego. Po ostatnim rozbiorze, z jego woli, wstąpił do armii austriackiej. Brał udział w walkach na froncie włoskim, gdzie jego rodacy walczyli licznie po stronie francuskiej o „wolność naszą i waszą”. Po powrocie do Wiednia szybko popadł w spór z rodzicami i bratem o prawo do sukcesji w księstwie bielskim. Wówczas też porzucił służbę w armii habsburskiej. W konsekwencji tych wydarzeń został izolowany w twierdzy Kufstein skąd zbiegł.

W 1805 r. spotkał się w Wiedniu z generałem Józefem Zajączkiem i oficerami francuskimi deklarując współpracę. W roku następnym, mimo nadzoru urzędników austriackich, uczestniczył w patriotycznych spotkaniach polskiej szlachty i arystokracji z terenów zachodniej Galicji. Gościł ich również na bielskim zamku. W grudniu, wbrew władzy habsburskiej, poślubił baronównę Luizę Larisch (o śląsko-polskich korzeniach). Początkiem 1807 r., gromadząc niewielki oddział, rozpoczął działalność powstańczą na terenie Górnego Śląska (pomiędzy Pszczyną i Mysłowicami), a prowadzonymi rekwizycjami naraził się miejscowej ludności. Chwilę potem udał się na spotkanie z Napoleonem, od którego w marcu otrzymał stopień pułkownika i zgodę na utworzenie 1. Pułku Huzarów Polskich na żołdzie francuskim. Wówczas też rozpoczął zaciąg i działania wojskowe na tyłach armii pruskiej. Cesarz Francuzów przewidywał również przekazanie mu komendy wojsk oblegających twierdzę w Koźlu. Sułkowski niestety nie podołał zadaniu.

Głównym powodem był brak dopływu wystarczających finansów, gdyż za swą działalność został pozbawiony przez Austriaków praw do księstwa bielskiego. Nie bez znaczenia były również słane do sztabu pomówienia, których autorem okazał się być jego nielojalny zastępca, major Michał Pruszak. Punktem kulminacyjnym stał się odwet polskiej ludności z Nowego Śląska dokonany na Mysłowiczanach, którzy wsparli pruskich huzarów walczących z oddziałem księcia.

Oskarżony o nadużycia, niesubordynację i rozboje został całkowicie oczyszczony ze stawianych mu zarzutów. Po rehabilitacji, pozostawiony w stopniu pułkownika, rozpoczął pracę we francuskim wywiadzie. Powierzono mu służbę wywiadowczą na terenie Czech, Galicji i Śląska. W maju 1809 r. walczył w siodle pod Aspern i Wagram. Po wkroczeniu Francuzów do Wiednia został podwójnym agentem. Podejmując współpracę z austriackim wywiadem przyczynił się do udaremnienia październikowego zamachu na Napoleona.

W 1812 r., po śmierci ojca, tym razem rehabilitowany przez cesarza Franciszka I, objął we władanie księstwo bielskie. Trzy lata później, po ucieczce Napoleona z Elby, podjął ponownie antypruskie działania wywiadowcze na terenie Śląska, które zakończyły się dla niego kilkumiesięcznym więzieniem w twierdzy Kłodzko. Uwolniony wrócił na bielski zamek, gdzie zorganizowano na niego nieudany zamach. Sytuacja księcia zaczęła się komplikować po śmierci Napoleona (1821) i poślubieniu przez siostrę Juliannę Józefa Metternicha – brata austriackiego kanclerza, Klemensa.

Inwigilacja, liczne zakazy i ograniczenia nałożone przez władzę habsburską oraz roszczenia majątkowe Julianny doprowadziły do aresztowania księcia w 1824. Po trzech latach przetrzymywania w areszcie został skazany na dwa lata ciężkiego więzienia, nie uwzględniając dotychczasowego pobytu w areszcie. Odebrano mu tytuł i wszelkie prawa szlacheckie oraz pozbawiono praw rodzicielskich. Po zakończeniu kary został objęty zakazem pojawiania się w Bielsku i nakazem pobytu w Brnie, bez prawa opuszczania miejsca zamieszkania. W 1830 r. Sułkowski podjął próbę nieudanej ucieczki, po której został skazany przez cesarza na odosobnienie w twierdzy w Theresienstadt. Po umieszczeniu w małych koszarach, gdzie przetrzymywano najniebezpieczniejszych więźniów politycznych, zmarł 9 grudnia 1832. Wolą zmarłego był pochówek jego ciała w bielskiej kaplicy zamkowej na co cesarz nie wyraził zgody. Po dwóch dniach jego ciało zostało pogrzebane w anonimowej mogile na cmentarzu obok twierdzy. Jego osobiste przedmioty, mundur, szabla, bielizna, etc. kilka dni później zostały rozsprzedane przez władze twierdzy.

Po kongresie wiedeńskim zniesławiony w oczach europejskiej arystokracji i zapomniany w zdominowanym przez Niemców Bielsku, nie został polskim bohaterem. Głównym źródłem przetrwałej do XX w. negatywnej opinii o nim były liczne donosy i materiały procesowe fabrykowane przez służby opresyjnego państwa Habsburgów, w którym wiele do powiedzenia miał kanclerz Metternich. Pierwszym, który próbował spojrzeć na biografię Jana Nepomucena w innym świetle był Ryszard Kincel (Kłopotliwy książę Sułkowski, 1984).

W 2. poł. XIX w. rodzina książęca podejmowała próbę sprowadzenia prochów swego antenata, niestety okazało się to niemożliwe, gdyż po mogile zniknął jakikolwiek ślad.

Współcześnie Muzeum Historyczne w Bielsku-Białej i Stowarzyszenie na Rzecz Odnowienia Kaplicy Zamkowej w Bielsku-Białej planują sprowadzenie urny z ziemią z terenu cmentarza w Terezinie. Symboliczny pochówek Jana Nepomucena Sułkowskiego – V księcia bielskiego, pułkownika armii napoleońskiej i księstwa Warszawskiego oraz pracownika francuskiego wywiadu – odbędzie się w przyszłym roku, w odnowionej kaplicy zamkowej – mauzoleum książęcego rodu Sułkowskich.

  1. Jan Nepomucen Sułkowski – V książę bielski, autor nieznany, po 1812 (Ze zbiorów Muzeum Historyczne w Bielsku-Białej)

  2. List do księcia Jana Nepomucena Sułkowskiego od dyrektora wojny Komisji Rządzącej księcia Józefa Poniatowskiego z informacją o napoleońskiej nominacji na pułkownika z równoczesnym rozkazem formowania pułku, Warszawa, 11 marca 1807 r. (kopia cynkograficzna w zbiorach Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej)

  3. Małe koszary twierdzy w Terezinie – Theresienstadt (domena publiczna)

  4. Adnotacja o śmierci i pochówku niegdysiejszego księcia Jana Nepomucena Sułkowskiego w księdze zgonów parafii w Terezinie



Aleksander Józef książę Sułkowski


8 marca 2020 r.